Zamislite pašnjak na oko 1.700 metara, klekovinu bora, potpunu tišinu - i usred trave masivne kamene blokove, isklesane pre više od pet vekova. Imena većine ljudi koji pod njima počivaju odavno su zaboravljena, ali ukrasi u kamenu i dalje pričaju o njihovom svetu. To su stećci, srednjovekovni nadgrobni spomenici, a Zelengora ih krije više nego što većina planinara i pretpostavlja.
U ovom vodiču saznaćete gde se nalaze nekropole stećaka na Zelengori, zašto su pod zaštitom UNESCO-a, kako do njih stići, šta poneti i kako obilazak planine spojiti sa raftingom na Tari.
Zelengora ukratko
- Gde je: jugoistočna Bosna i Hercegovina, u Nacionalnom parku Sutjeska, na teritoriji opština Foča, Kalinovik i Gacko
- Najviši vrh: Bregoč (2.014 m)
- Jezera: Orlovačko, Donje i Gornje Bare, Crno, Bijelo, Kotlaničko, Štirinsko i Borilovačko - poznata kao "gorske oči"
- Pejzaž: visoki pašnjaci, klekovina bora, bukove i četinarske šume, katuni
- Stećci: UNESCO nekropola Čengića Bara i više manjih grupa stećaka po pašnjacima
Šta su stećci i zašto su važni?
Stećci su monumentalni nadgrobni spomenici od kamena, uglavnom krečnjaka, nastajali od 12. do 16. veka, a najviše u 14. i 15. veku. Poznato ih je oko 70.000, rasutih po Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Srbiji. Nigde drugde u Evropi ne postoji ovakva vrsta spomenika u tolikom broju.
Prema obliku, razlikuju se:
- ploče - položeni ravni kameni blokovi,
- sanduci - kvadri, nekad postavljeni na postolje,
- sljemenjaci - spomenici sa krovom na dve vode, nalik kući,
- krstače i stubovi - uspravni spomenici.
Mnogi su ukrašeni reljefima: kolo, lov na jelena, štit i mač, vinova loza, krstovi, rozete. Na pojedinim stećcima su natpisi na bosančici, staroj ćirilici. Ti motivi su danas jedan od retkih tragova o tome kako su ljudi srednjovekovnog Balkana živeli i šta im je bilo važno.
Stećci na UNESCO listi svetske baštine
Godine 2016. UNESCO je upisao zajedničku nominaciju četiri države, "Stećci - srednjovekovni nadgrobni spomenici", na listu svetske baštine. Upisano je 28 lokaliteta sa oko 4.000 stećaka. Jedan od njih je upravo na Zelengori: nekropola Čengića Bara.
Zašto stećci na planini?
Visoki pašnjaci Zelengore vekovima su bili leto za stočare. Katuni, letnja stočarska naselja, i danas se nalaze na mestima gde su nekada bila sela i groblja. Zato se stećci ne nalaze samo pored nekadašnjih naselja u dolinama, već i na pašnjacima i uz planinska jezera. Kad danas prolazite ovim predelom, hodate stazama kojima su stoka i ljudi prolazili i pre pet ili šest vekova.
Lokaliteti sa stećcima na Zelengori
Čengića Bara - UNESCO nekropola na 1.370 m
Nekropola se nalazi na blagom brežuljku u kraškoj dolini, oko 11 km jugozapadno od Kalinovika, kod Čengića Bare - letnjeg stočarskog naselja u visokom kraškom polju Kladovo polje. Ceo lokalitet je u okviru Nacionalnog parka Sutjeska.
- Broj stećaka: Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika evidentirala je 52 stećka (11 ploča, 35 sanduka, od kojih su mnogi visoki sanduci sa postoljem, i 6 sljemenjaka), a istraživanje Zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasleđa Republike Srpske iz 2012. godine 54.
- Ukrasi: 19 stećaka je ukrašeno. Najčešće su tordirane trake i frizovi sa vijugavom lozom i trolistima, a tu su i štit i mač, krstovi u kružnom vencu, ptice, jeleni i scene lova na jelena, kolo i viteški turnir.
- Natpis: na jednom stećku piše da tu počiva Stojan Opodinović.
- Raspored: spomenici su okrenuti u pravcu zapad-istok i poređani u redove. Oko 100 m jugoistočno nalazi se kamenolom iz kojeg je, po svemu sudeći, vađen kamen.
Do nekropole vodi makadamski put, a na lokalitetu postoji osnovna turistička signalizacija. Mnogi stećci su delimično utonuli u zemlju i obrasli lišajevima i mahovinom, pa je vredno odvojiti vreme i pažljivo zagledati svaki - reljefi se najbolje vide pri kosom, jutarnjem ili kasnopopodnevnom svetlu.
Štirinsko jezero - oko 80 stećaka uz najveće jezero Zelengore
Štirinsko jezero (1.672 m) najveće je jezero na Zelengori - dugo oko 600, a široko oko 350 metara. Između vrha Klek i jezera nalazi se nekropola sa oko 80 stećaka, od kojih su neki ukrašeni reljefima. Ovo je jedan od najlepših spojeva prirode i istorije na planini: srednjovekovno groblje iznad mirne vode, sa pogledom koji se pruža preko pola Zelengore.
Štirinsko jezero je deo popularne planinarske ture po jezerima Zelengore: Borovno brdo (1.720 m) - Kotlaničko jezero - Štirinsko jezero - Borilovačko jezero - Orlovačko jezero.
Zavidež i Borilovačko jezero - manje poznati lokaliteti
- Zavidež: nekropola sa 15 neukrašenih stećaka, koji polako tonu u tlo. Retko ko za nju zna, pa je verovatno da ćete tu biti sami.
- Borilovačko (Jugovo) jezero: zapadno od jezera nalazi se sedam stećaka - jedan sljemenjak i nekoliko neobrađenih kamenih blokova. Borilovačko jezero je jedino veštačko jezero na Zelengori, a nalazi se na trasi ture od Štirinskog ka Orlovačkom jezeru.
Pored ovih, manje grupe stećaka nalaze se i na drugim pašnjacima i katunima Zelengore - često bez ikakve oznake, kao na fotografiji ispod. Lokalni vodiči i pastiri najbolje znaju gde su.
Pogledajte pažljivo donji deo fotografije: sitne bele tačke na pašnjaku su stećci. Tek kad im priđete, shvatite koliko su veliki.
U blizini: nekropola Gvozno
Ako do Zelengore idete preko Kalinovika, vredi skrenuti i do nekropole Gvozno na Treskavici, oko 11 km severozapadno od Kalinovika. I ona je na UNESCO listi. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika evidentirala je 87 stećaka, a 14 je ukrašeno scenama lova i kola, figurama pasa i krilatih zmajeva. Ceo kraj oko Kalinovika bio je u srednjem veku na važnim putevima - u dokumentima iz 1406. godine pominje se carinarnica vojvode Sandalja Hranića Kosače.
Praktični saveti za posetioce
Kako stići do Zelengore
- Do Čengića Bare: iz Kalinovika, oko 11 km jugozapadno, makadamskim putem. Proverite stanje puta pre polaska, naročito posle kiše.
- Do Štirinskog jezera i jezera Zelengore: iz Tjentišta, sedišta Nacionalnog parka Sutjeska. Do Borovnog brda vozi se terenskim vozilom 1,5 do 2 sata, a odatle se pešači oko sat vremena do Kotlaničkog i još sat vremena do Štirinskog jezera.
- Iz Rafting kampa Eden: do Tjentišta ima oko sat vremena vožnje preko Foče.
Za veći deo Zelengore potrebno je terensko vozilo. Vožnja van označenih puteva u nacionalnom parku nije dozvoljena, a kampovanje je dozvoljeno samo na mestima koja odobri uprava parka. Ulaz u Nacionalni park Sutjeska se plaća - u vreme pisanja ovog teksta ulaznica je 10 KM po osobi.
Kakav je teren?
- Uglavnom blagi, travnati pašnjaci i široki grebeni, sa kraćim strmijim usponima i spustovima.
- Celodnevna tura po jezerima traje 9-10 sati, od čega je 5-6 sati hodanja. Potrebna je solidna kondicija.
- Markacije postoje, ali ne svuda - po magli se lako izgubi orijentacija.
- Na većem delu planine nema mobilnog signala.
- Snežni nanosi u jarugama zadržavaju se i do leta.
Šta poneti
- planinarske cipele sa dobrim đonom,
- slojevitu odeću i jaknu za kišu i vetar - vreme na 1.700 m menja se za pola sata,
- najmanje 1,5-2 litra vode po osobi i hranu za ceo dan,
- kremu za sunčanje, kapu i naočare - na pašnjacima nema hlada,
- sredstvo protiv komaraca i krpelja (naročito u maju i junu),
- offline mapu ili GPS trag i napunjen telefon,
- gotovinu u KM za ulaznicu u park.
Kada ići?
- Kraj juna i jul: pašnjaci su najzeleniji, a planina u cvetu.
- Avgust: najstabilnije vreme i najtoplija jezera za kupanje.
- Septembar i početak oktobra: jesenje boje, manje ljudi i najlepše svetlo za fotografisanje stećaka.
- Maj i početak juna: često ima snega na višim delovima, a putevi mogu biti blatnjavi.
Kako se ponašati kod stećaka
Stećci su grobovi i zaštićeno kulturno nasleđe. Ne penjite se na njih, ne pomerajte kamenje i ne skidajte lišajeve i mahovinu da biste bolje videli reljef - time se trajno oštećuje površina kamena. Fotografišite, dodirnite pogledom i ostavite ih onakvim kakvim ste ih zatekli.
Posle Zelengore - Tara, rafting i odmor u kampu
Dan na Zelengori je dug i pun utisaka, a najbolji nastavak je mesto gde možete da se odmorite i doživite nešto potpuno drugačije. Rafting kamp Eden nalazi se na ušću Tare i Pive u Drinu, kod Šćepan Polja, oko sat vremena vožnje od Tjentišta. Posle planinskih pašnjaka i srednjovekovnih nekropola, sledeći dan može da izgleda ovako: doručak pored reke, a zatim spust kroz kanjon Tare, najdublji kanjon u Evropi.
- Dvodnevni i trodnevni rafting - 105€ i 150€ po osobi, sa smeštajem u bungalovu, obrocima i raftingom. Idealno da jedan dan bude rafting, a drugi Zelengora.
- Obilazak Zelengore sa vodičem - celodnevna tura (oko 8 sati, 10 km) iz naše ponude planinarskih tura, sa prevozom i licenciranim vodičem, 60€ po osobi. Pitajte nas pri rezervaciji koje lokalitete sa stećcima ruta obuhvata.
- Tura Avantura - 5 dana raftinga, planinarenja, jahanja i krstarenja. Više na stranici Tura Avantura.
- Smeštaj - bungalovi ili A-frame kućice na obali Drine, za odmor posle celodnevnog pešačenja.
Radnim danima na sve aranžmane odobravamo 20% popusta. Ako prvi put idete na rafting, pročitajte Rafting za početnike - iskustvo nije potrebno, a na svakom čamcu je licencirani skiper.
Česta pitanja o stećcima na Zelengori
Da li su stećci na Zelengori pod zaštitom UNESCO-a?
Da. Nekropola Čengića Bara na Zelengori (opština Kalinovik) jedan je od 28 lokaliteta koji su 2016. godine upisani na UNESCO listu svetske baštine pod nazivom "Stećci - srednjovekovni nadgrobni spomenici". Nekropola se nalazi na teritoriji Nacionalnog parka Sutjeska.
Gde se nalaze stećci na Zelengori?
Najpoznatija je nekropola Čengića Bara, oko 11 km jugozapadno od Kalinovika, sa 52-54 stećka. Oko 80 stećaka nalazi se između Kleka i Štirinskog jezera, 15 kod Zavideža, a sedam zapadno od Borilovačkog jezera. Manje grupe stećaka rasute su i po pašnjacima i katunima planine.
Koliko su stari stećci?
Stećci su nastajali od 12. do 16. veka, a najviše ih je klesano u 14. i 15. veku. U Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Srbiji poznato je oko 70.000 stećaka.
Kako stići do stećaka na Zelengori?
Do Čengića Bare se dolazi iz Kalinovika, makadamskim putem. Do Štirinskog jezera se ide iz Tjentišta: terenskim vozilom do Borovnog brda (1,5-2 sata vožnje), pa pešice preko Kotlaničkog jezera. Za veći deo Zelengore potrebno je terensko vozilo ili organizovana tura.
Kada je najbolje vreme za obilazak Zelengore?
Od kraja juna do kraja septembra. U maju i početkom juna na višim delovima planine često ima snega, a makadamski putevi mogu biti blatnjavi. Nacionalni park Sutjeska organizovane ture po jezerima Zelengore vodi od juna do novembra.
Može li se obilazak Zelengore spojiti sa raftingom na Tari?
Može, ali u različite dane - i rafting i obilazak Zelengore traju veći deo dana. Najlakše je uzeti dvodnevni ili trodnevni aranžman u Rafting kampu Eden, jedan dan provesti na Tari, a drugi na Zelengori.
Planirajte Zelengoru i Taru sa nama
Pošaljite nam upit prekokontakt forme ili nainfo@raftingeden.com - odgovaramo u roku od 24h. Možete nam pisati i naWhatsApp ili pozvati+381 64 266 0852 (Srbija) ili+387 66 545 455 (BiH). Pomoći ćemo vam da složite plan.